Día de los Muertos – Święto Zmarłych w Meksyku, które celebruje życie

Czym jest Día de los Muertos?

Día de los Muertos (Dzień Zmarłych) to meksykańskie święto obchodzone 1 i 2 listopada, choć w niektórych regionach obchody rozpoczynają się już 31 października lub trwają do 6 listopada. Jego celem jest uczczenie pamięci zmarłych bliskich i zaproszenie ich dusz do powrotu na jedną noc do świata żywych.

Tradycja została proklamowana przez UNESCO w 2003 roku, a w 2008 roku wpisana na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości. To oficjalne uznanie dla tradycji, która łączy w sobie elementy prehiszpańskie oraz katolickie.

Skąd wzięło się Día de los Muertos?

Korzenie tego święta wyrastają z praktyk rdzennych ludów Mezoameryki, w tym Azteków, Majów i innych grup Nahua. Rdzenne ludy postrzegały śmierć nie jako koniec, lecz jako część cyklu życia – przejście do innego wymiaru.

W wierzeniach Nahua dusze zmarłych podróżowały przez Mictlán, podziemny świat, którego władcą był Mictlantecuhtli. Żywi pomagali duszom w podróży, ofiarowując im jedzenie, wodę i przedmioty.

Początkowo obchody ku czci zmarłych odbywały się w określonych miesiącach kalendarza azteckiego, m.in. w świętach Miccailhuitontli (ku czci zmarłych dzieci) i Huey Miccaihuitl (ku czci zmarłych dorosłych), które przypadały około września-października.

Po przybyciu hiszpańskich kolonizatorów w XVI wieku praktyki te zostały połączone z katolickimi obchodami Wszystkich Świętych (1 listopada) i Zaduszek (2 listopada). Współczesne Día de los Muertos jest więc wynikiem synkretyzmu – stopniowego przenikania się tradycji rdzennych i katolickich, a nie prostym „przesunięciem” święta.

Kiedy obchodzone jest Día de los Muertos?

Główne obchody przypadają na:

• 31 października – w niektórych regionach przygotowania i wstępne uroczystości
• 1 listopada – Día de Todos los Santos (Dzień Wszystkich Świętych) – według wierzeń tego dnia powracają dusze dzieci
• 2 listopada – Día de los Fieles Difuntos (Dzień Wiernych Zmarłych) – powracają dusze dorosłych

W różnych regionach Meksyku obchody mogą zaczynać się wcześniej lub trwać dłużej – na przykład w niektórych miejscowościach kończą się 6 listopada.

Ofrendas – serce meksykańskiego święta

Ofrendas to specjalne ołtarze, które rodziny przygotowują w domach oraz na cmentarzach. Mają one na celu przywitanie dusz zmarłych i umożliwienie im powrotu do świata żywych.

Co znajduje się na ofrendas?

• Zdjęcia zmarłych – pomagają przywołać ich pamięć
• Kwiaty cempasúchil (meksykański nagietek) – ich intensywny, pomarańczowy kolor i zapach mają wskazywać duszom drogę powrotną
• Świece i veladoras – światło pomaga duszom odnaleźć ofrendę
• Ulubione potrawy i napoje zmarłych – aby mogli się posilić po podróży
• Pan de muerto (chleb zmarłych) – słodki wypiek, często posypany cukrem i ozdobiony kształtami kości
• Cukrowe czaszki (calaveras de azúcar) – symboliczne, często z imieniem zmarłego
• Papel picado – wycinane z bibuły wzory, często w kształcie czaszek i szkieletów
• Owoce, woda, sól – elementy symboliczne, nawiązujące do żywiołów i oczyszczenia

Wiele z tych elementów zostało potwierdzonych w oficjalnych materiałach meksykańskich instytucji kultury.

Cukrowe czaszki i Calaveras

Cukrowe czaszki (calaveras de azúcar) to jeden z najbardziej charakterystycznych symboli Día de los Muertos. Są wykonane ręcznie z cukru i wody, formowane w kształt ludzkich czaszek, a następnie ozdabiane kolorowymi lukrami, kandyzowanymi owocami i jadalnymi ozdobami.

La Calavera Catrina to słynna postać stworzona przez meksykańskiego ilustratora José Guadalupe Posadę. Posada narysował ją na początku XX wieku – pierwsza publikacja miała miejsce w 1913 roku, już po jego śmierci. Początkowo postać nie miała nazwy; nazwę „La Catrina” nadał jej później Diego Rivera, który umieścił ją w swoim muralu Sueño de una tarde dominical en la Alameda Central.

Catrina przedstawia elegancką szkieletową damę w bogatym stroju – satyrę na meksykańską klasę wyższą, która pragnęła europejskich wzorców. Dziś Catrina jest symbolem święta i często można spotkać osoby z makijażem w stylu Calavera.

Obchody – parady, festiwale, cmentarze

Día de los Muertos to czas, kiedy cmentarze stają się miejscami pełnymi życia. Rodziny odwiedzają groby bliskich, sprzątają je, dekorują kwiatami, świecami i ofrendami. W wielu regionach Meksyku ludzie spędzają noc na cmentarzach, modląc się, śpiewając i dzieląc się jedzeniem z duszami zmarłych.

Parady i festiwale to stosunkowo nowa tradycja. W Mexico City w 2016 roku parada i wydarzenia na Zócalo przyciągnęły łącznie około miliona osób. Uczestnicy przebierają się za śmierć, Catrinę i szkielety, a ulicami przechodzą kilkumetrowe figury i platformy.

Panteón General Cemetery w Meksyku to jeden z najbardziej znanych cmentarzy, który podczas święta jest pięknie ozdobiony i pełen życia.

Día de los Muertos a polskie Święto Zmarłych

Meksykańskie Día de los Muertos i polskie obchody początku listopada dotyczą pamięci o zmarłych i przypadają na podobny okres, ale wyrastają z odmiennych tradycji religijnych i kulturowych.

W Polsce potoczne „Święto Zmarłych” jest często używane jako określenie Wszystkich Świętych (1 listopada) albo szerzej całego okresu 1–2 listopada, który obejmuje Wszystkich Świętych i Zaduszki.

W wielu meksykańskich tradycjach związanych z Día de los Muertos śmierć jest przedstawiana jako część cyklu życia, a pamięć o zmarłych łączy się z rodzinnym spotkaniem, jedzeniem i symboliką. W Polsce dominuje refleksja, cisza i modlitwa. Więcej o polskich tradycjach przeczytasz w artykule Święto Zmarłych w Polsce – 1 czy 2 listopada?.

Día de los Muertos w innych krajach Ameryki Łacińskiej

W wielu krajach Ameryki Łacińskiej istnieją własne tradycje związane z pamięcią o zmarłych, często przypadające na początek listopada. Nie są one jednak po prostu odpowiednikiem meksykańskiego Día de los Muertos – mają odrębne historie i formy.

Gwatemala – Día de los Santos (1 listopada). Rodziny odwiedzają cmentarze, dekorują groby kwiatami i jedzeniem. W Sumpango odbywa się Festival de los Barriletes Gigantes – wypuszczanie ogromnych latawców.

Ekwador – Día de los Difuntos (2 listopada). Rodziny przynoszą na cmentarze ulubione potrawy zmarłych, w tym colada morada (napój z kukurydzy i czerwonych owoców) oraz guaguas de pan (chleb w kształcie figurek ludzkich).

Peru – tradycje związane z pamięcią zmarłych obejmują odwiedzanie cmentarzy i przygotowywanie ofrendas.

Día de los Muertos w kulturze popularnej

W 2017 roku Disney i Pixar wyprodukowali film „Coco”, który w ogromnym stopniu przyczynił się do globalnej popularności Día de los Muertos. Film opowiada historię chłopca o imieniu Miguel, który trafia do Krainy Zmarłych i odkrywa historię swojej rodziny.

Film zdobył Oscara dla najlepszego filmu animowanego i złoty glob, a jego sukces sprawił, że turystyka związana z Día de los Muertos znacznie wzrosła.

Ciekawostki

• Pan de muerto to tradycyjny słodki chleb, często posypany cukrem i ozdobiony kształtami kości lub łez.
• Papel picado to wycinane z bibuły wzory, które symbolizują wiatr i kruchość życia.
• Calaveritas to krótkie, żartobliwe rymowanki o śmierci, często pisane o znanych osobach.
• W wielu regionach Meksyku wierzy się, że dusze dzieci powracają 1 listopada, a dusze dorosłych – 2 listopada.
• Kwiat cempasúchil (nagietek) jest nazywany „kwiatem zmarłych” i uważa się, że swoim zapachem przyciąga dusze.

Podsumowanie

Día de los Muertos to święto, które łączy tradycje prehiszpańskie z katolicyzmem, a pamięć o zmarłych z radością życia. W przeciwieństwie do polskiego okresu 1–2 listopada, który jest czasem zadumy i ciszy, meksykańskie obchody są barwne, głośne i pełne życia.

To święto przypomina, że w wielu kulturach śmierć jest częścią cyklu życia, a pamięć o bliskich może być celebrowana z radością. Dla wielu Meksykanów Día de los Muertos to czas spotkania – moment, w którym granica między światami się zaciera, a zmarli na chwilę wracają, by świętować razem z żywymi.

Źródła i materiały

• UNESCO – Indigenous festivity dedicated to the dead (Día de los Muertos) – wpis na Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego.
• Library of Congress – The Multinational Traditions of Halloween and Día de los Muertos.
• Smithsonian Institution – Five facts about Día de los Muertos.
• National Geographic – Top 10 facts about Day of the Dead.
• Gobierno de México – Día de muertos; del Miccailhuitontli a la fiesta de Todos los Santos.
• Cultura.gob.mx – La historia de “La Catrina” que todos llevamos dentro.
• BBC – Day of the Dead: What is it and how is it celebrated?.
• INAH – materiały dotyczące José Guadalupe Posady i Catriny.