Czym jest Yomi? Kraina zmarłych

Życie po śmierci w dawnej Japonii wiązało się z zejściem do Yomi – krainy zmarłych, którą źródła mitologiczne opisują jako miejsce ciemności, nieczystości i rozkładu. W Kojiki Yomi pojawia się jako cel podróży Izanagiego, który zstępuje tam, aby odzyskać swoją zmarłą żonę, Izanami.

Yomi nie było jednak odpowiednikiem chrześcijańskiego piekła. Nie chodziło w nim o karę za grzechy, lecz o naturalny etap przejścia, który dotyczył zmarłych. W źródłach nie ma wzmianki o sądzie nad uczynkami – dominuje nastrój mroku i przygnębienia.

Lokalizacja Yomi jest przedmiotem dyskusji naukowej. Tradycyjnie uważano, że kraina znajduje się pod ziemią – na to wskazuje ciemność panująca w Yomi oraz fakt, że Izanagi wraca na powierzchnię przez zbocze (Yomotsuhirasaka), które następnie zostaje zablokowane kamieniem. Niektórzy badacze proponowali alternatywne interpretacje (np. umiejscowienie Yomi na powierzchni), ale współczesne analizy mitologiczne skłaniają się ku wersji podziemnej.

Mit Izanagiego i Izanami – zejście do Yomi

Najważniejszym tekstem opisującym życie po śmierci w dawnej Japonii jest mit o Izanagim i Izanami. Izanami, bogini stworzenia, zmarła przy porodzie boga ognia. Jej mąż, Izanagi, udał się do Yomi, aby ją odzyskać.

Izanami powitała go zza zamkniętych drzwi i wyznała, że zjadła pokarm Yomi – co oznaczało, że nie może już wrócić do świata żywych. Poprosiła Izanagiego, aby na nią nie patrzył, i udała się na naradę z bóstwami Yomi. Izanagi czekał długo, aż w końcu złamał ząb grzebienia, zapalił go jak pochodnię i spojrzał na żonę. Ujrzał jej ciało pokryte robakami i gnijące.

Przerażony Izanagi uciekł. Izanami, zawstydzona i rozgniewana, wysłała za nim wiedźmy z Yomi. Izanagi rzucał za siebie przedmioty, które zamieniały się w przeszkody – winogrono w dzikie winogrono, grzebień w bambusowe pędy. Gdy dotarł do granicy światów – Yomotsuhirasaka – zatrzymał pościg, blokując przejście ogromnym kamieniem, którego nie podniosłoby tysiąc ludzi.

Wtedy Izanami wypowiedziała klątwę: będzie zabijać tysiąc ludzi dziennie. Izanagi odpowiedział, że będzie powodować narodziny tysiąca pięciuset. W ten sposób śmierć i życie zostały rozdzielone, a Yomi zostało odcięte od świata żywych.

Nieczystość śmierci i rytuały oczyszczenia

Śmierć w tradycji japońskiej była postrzegana jako źródło nieczystości (kegare). Izanagi, wracając z Yomi, był splamiony kontaktem ze światem zmarłych. Aby się oczyścić, udał się nad rzekę i dokonał rytuału oczyszczenia (misogi). Z tego oczyszczenia narodziły się kolejne bóstwa – w tym Amaterasu, bogini słońca, Tsukuyomi, bóg księżyca, i Susanoo, bóg burzy.

Ten mit wyjaśnia, dlaczego w japońskiej tradycji śmierć wymaga rytualnego oczyszczenia. Kontakt ze zmarłym – ciało, dom, przedmioty – wprowadza nieczystość, którą należy usunąć. Dlatego tradycyjne pogrzeby obejmowały szereg rytuałów oczyszczających, a żałoba miała ściśle określony przebieg.

Współcześnie w Japonii nadal praktykuje się oczyszczanie po pogrzebie – poprzez sól, kadzidło lub specjalne rytuały w świątyni. Choć znaczenie nieczystości zostało złagodzone przez wpływy buddyjskie, sama potrzeba rytualnego zamknięcia kontaktu ze zmarłym pozostaje żywa.

Kult przodków – zmarli w rodzinie

W dawnej Japonii zmarli nie odchodzili w niebyt – pozostawali częścią wspólnoty rodzinnej. Kult przodków (sosen sūhai) był centralnym elementem praktyk religijnych. Zmarli byli czczeni jako opiekunowie rodu, a ich pamięć podtrzymywano poprzez rytuały, ofiary i modlitwy.

Wierzono, że dusze zmarłych pozostają w pobliżu domu przez pewien czas po śmierci – często do 49 dni, kiedy to według wierzeń buddyjskich następuje ostateczne rozstrzygnięcie losu zmarłego. W tym okresie rodzina odprawiała rytuały, składała ofiary i modliła się o pomyślne przejście duszy.

Po tym okresie zmarły stawał się przodkiem – istotą czczoną i wspominaną, ale już nie obecną w świecie żywych w sposób bezpośredni. Domowy ołtarz (butsudan) stawał się miejscem kontaktu z przodkami, gdzie składano ofiary i modlitwy.

Obon – powrót zmarłych

Jednym z najważniejszych świąt związanych ze zmarłymi w Japonii jest Obon. To buddyjskie święto, obchodzone zazwyczaj w sierpniu, podczas którego dusze przodków mają powracać do domów rodzinnych. Rodziny przygotowują specjalne ołtarze (shōryōdana), składają ofiary i odwiedzają groby.

Tradycja Obon ma korzenie w buddyjskim święcie Ullambana, ale w Japonii została połączona z rodzimymi wierzeniami o powrocie zmarłych. W niektórych regionach na zakończenie Obon organizuje się rytuały posyłania dusz z powrotem do świata zmarłych – poprzez puszczanie lampionów na wodzie lub palenie ognisk.

Obon pokazuje, że w japońskiej tradycji granica między żywymi a zmarłymi nie jest absolutna. Zmarli mogą powracać – na chwilę, w określonym czasie – i uczestniczyć w życiu rodziny. To łagodzi grozę Yomi: śmierć nie jest ostatecznym zerwaniem więzi, lecz zmianą stanu, która dopuszcza kontakt.

Wpływ buddyzmu – sąd, niebo i piekło

Wraz z przyjęciem buddyzmu w VI wieku do japońskich wierzeń o śmierci weszły nowe elementy. Pojawiły się koncepcje sądu po śmierci, nieba (gokuraku) i piekła (jigoku). Zmarły stawał przed sądem, który decydował o jego dalszym losie na podstawie uczynków za życia.

Wprowadzono również ideę 49 dni – okresu, w którym dusza wędruje między śmiercią a nowym wcieleniem lub ostatecznym rozstrzygnięciem. W tym czasie rodzina odprawia rytuały w 7., 14., 21., 28., 35. i 49. dniu po śmierci. 49. dzień (shijūkunichi) jest szczególnie ważny – kończy okres żałoby i wyznacza nowy status zmarłego jako przodka.

Buddyzm wprowadził również praktykę kremacji, która z czasem stała się dominującą formą pochówku w Japonii. Wpłynęło to na zmianę stosunku do ciała – zamiast troski o jego zachowanie, pojawiło się skupienie na duszy i jej dalszym losie.

Różnice między źródłami a późniejszymi interpretacjami

Wierzenia dotyczące śmierci w dawnej Japonii nie były jednolite ani statyczne. Kojiki i Nihon Shoki powstały w VIII wieku, ale czerpały z starszych przekazów ustnych. Różnią się między sobą w szczegółach – w Nihon Shoki Yomi bywa opisywane mniej mrocznie niż w Kojiki.

Wpływy chińskie są widoczne w mitach o Yomi. Badacze wskazują, że koncepcja podziemnego świata zmarłych, sądu nad duszami i władcy śmierci mogła zostać zainspirowana chińskimi wierzeniami. Motyw małżonka, który zstępuje do świata zmarłych i łamie zakaz patrzenia na żonę, występuje również w chińskich opowieściach.

W późniejszych okresach, wraz z rozwojem buddyzmu, wierzenia o Yomi zostały zepchnięte na margines. Współczesna japońska kultura śmierci opiera się przede wszystkim na buddyjskich rytuałach – pogrzebach, żałobie, Obon – a Yomi funkcjonuje głównie jako motyw mitologiczny i literacki.

Najczęściej zadawane pytania

Źródła i literatura

Poniższe pozycje dotyczą zagadnień poruszanych w artykule – mitologii japońskiej, Yomi, kultu przodków i praktyk pogrzebowych.

• Philippi, D. L. (tłum.) (1968). Kojiki. University of Tokyo Press. WorldCat
• Aston, W. G. (tłum.) (1896). Nihongi: Chronicles of Japan from the Earliest Times to A.D. 697. Kegan Paul. DOI: 10.5479/sla.881857.39088017682774
• Hirohata, S. (1973). The Myth of Visiting the Land of the Dead. Japanese Journal of Ethnology, 38(1). DOI: 10.14890/minkennewseries.38.1_1
• Matsumura, T. (1955). Studies on the Yomi Myth. W: Studies in Japanese Folklore.
• Komatsu, K. (2013). Yomi-no-Kuni and the Japanese View of the Afterlife. W: National Museum of Japanese History Research Reports.
• Shinto Online Network Association. Yomi-no-Kuni and Amaterasu-Omikami. Jinja Honcho
• Oxford Reference. Japanese Afterlife. Oxford Reference

Poznaj swoją inteligencję duchową

Wykonaj kwestionariusz samoopisowy SISRI-24 i sprawdź swój wynik w czterech obszarach.

Czytaj dalej – seria o życiu po śmierci w dawnych wierzeniach