Mapa śmierci – jak starożytni wyobrażali sobie życie po śmierci?

Wprowadzenie: jedno pytanie, wiele odpowiedzi

Historia ludzkich wyobrażeń o śmierci nie jest historią jednej doktryny. Jest historią wielu konkurencyjnych odpowiedzi, które powstawały w różnych miejscach, w różnych językach i w różnych kontekstach kulturowych.

Możemy jednak zauważyć pewną prawidłowość. Wszystkie starożytne tradycje, które analizujemy w tej mapie śmierci, próbują odpowiedzieć na jedno fundamentalne pytanie:

„Co jest właściwie człowiekiem?"

Cztery możliwe odpowiedzi

Jeśli człowiek jest przede wszystkim ciałem, śmierć jest jego końcem.

Jeśli człowiek jest ciałem i czymś, co po nim pozostaje, po śmierci istnieje nadal jakiś ślad osoby.

Jeśli człowiek jest przede wszystkim duszą, śmierć ciała może być tylko zmianą stanu.

Jeśli człowiek jest nierozerwalną jednością ciała i osoby, rozwiązaniem problemu śmierci staje się zmartwychwstanie.

Właśnie dlatego cztery pytania są ważniejsze niż samo pytanie „czy istnieje życie po śmierci". Ta mapa śmierci pozwala rozebrać starożytne koncepcje na części: świadomość → tożsamość → komunikacja → powrót.

I. Sumer: śmierć jako zejście do innego świata

Kontekst: III tysiąclecie p.n.e.

Najstarsze cywilizacje Mezopotamii pozostawiły nam tysiące tekstów klinowych. Wśród nich znajdują się mity, hymny, lamentacje, teksty rytualne i opowieści dotyczące bogów oraz ludzi.

Jednym z najważniejszych obrazów jest świat podziemny. W tekstach sumeryjskich pojawia się jako domena Ereszkigal, królowej świata zmarłych. Nie jest to jednak „piekło" w późniejszym chrześcijańskim znaczeniu.

To miejsce, do którego trafia człowiek dlatego, że jest człowiekiem.

Śmierć jako los powszechny

Nie mamy tu początkowo rozbudowanego systemu: dobry → raj, zły → piekło. Śmierć jest zasadniczo losem powszechnym.

Najważniejsze teksty — m.in. „Zstąpienie Inanny do świata podziemnego", cykl opowieści o Dumuzi oraz literatura związana z Gilgameszem — pokazują śmierć jako przekroczenie granicy pomiędzy dwoma porządkami istnienia.

W „Zstąpieniu Inanny" bogini schodzi przez kolejne bramy świata podziemnego. Ostatecznie umiera, a później zostaje przywrócona do życia. Zachowany tekst pokazuje nawet moment, w którym Inanna ma opuścić świat podziemny, lecz zostaje zatrzymana i musi zapewnić zastępstwo za siebie.

Nie należy jednak traktować mitu Inanny jako dosłownego opisu losu każdego człowieka. Jest to mit teologiczny. Ale jego znaczenie jest ogromne: śmierć nie jest przedstawiona wyłącznie jako unicestwienie. Jest elementem większego porządku, który może obejmować zejście, pobyt w świecie zmarłych i powrót.

W mapie śmierci ta tradycja zajmuje miejsce pierwsze. Pokazuje najstarszy model: śmierć jako przejście do innego porządku.

II. Dumuzi: śmierć i cykliczność

Dumuzi zajmuje szczególne miejsce w tekstach mezopotamskich. Jego śmierć została przedstawiona w kilku wariantach literackich, m.in. w „Śmierci Dumuzi", „Śnie Dumuzi" oraz w „Zstąpieniu Inanny". Istnienie wielu wersji pokazuje, że nie mamy do czynienia z jedną zamkniętą doktryną.

W tradycjach związanych z Dumuzi pojawia się schemat: życie → śmierć → świat podziemny → częściowy lub okresowy powrót → ponowne przejście.

To nie jest jeszcze chrześcijańskie zmartwychwstanie. Nie jest to również platońska nieśmiertelność duszy.

Model cykliczny

Jest to raczej cykliczny model istnienia, silnie związany z płodnością, roślinnością, królewskością i rytmem kosmicznym. W różnych tekstach relacja między Dumuzi, Inanną i światem podziemnym wygląda odmiennie.

Dlatego ostrożniej mówić o cyklicznym motywie, a nie o „pierwszym" takim motywie w historii religii. W mapie śmierci Dumuzi pokazuje, że śmierć może być postrzegana jako część cyklu, a nie tylko jako koniec.

III. Gilgamesz: człowiek odkrywa śmiertelność

Kontekst: teksty sumeryjskie – III/II tysiąclecie p.n.e.; redakcja akadyjska – przełom II/I tysiąclecia p.n.e.

Jeżeli jeden tekst ma być centralnym punktem mezopotamskiej refleksji nad śmiercią, jest nim Epos o Gilgameszu.

Śmierć Enkidu zmienia Gilgamesza. Do tego momentu bohater jest człowiekiem niemal przekonanym o własnej wyjątkowości. Śmierć przyjaciela pokazuje mu jednak, że nawet największy bohater nie może uniknąć tego samego losu.

Poszukiwanie nieśmiertelności

Gilgamesz rozpoczyna więc poszukiwanie Utnapisztima. Nie szuka już sławy. Nie szuka kolejnego zwycięstwa. Szuka ucieczki przed śmiercią.

I właśnie tutaj następuje fundamentalny moment starożytnej literatury: człowiek dowiaduje się, że nie może stać się bogiem tylko dlatego, że bardzo tego chce.

Gilgamesz ostatecznie nie zdobywa trwałej nieśmiertelności. Jego droga prowadzi więc do przeciwnego odkrycia: śmiertelność jest częścią kondycji człowieka.

W mapie śmierci ta tradycja pokazuje pierwsze wielkie rozpoznanie: śmierć jest nieunikniona.

IV. Akkad i Babilon: świat zmarłych

Kontekst: II–I tysiąclecie p.n.e.

Tradycja akadyjska i babilońska rozwija wcześniejsze mezopotamskie obrazy. Śmierć nie oznacza po prostu „niczego". Zmarli nadal należą do pewnego porządku.

Kult przodków i rytuały

Istnieją rytuały pogrzebowe, kult przodków i praktyki związane z dostarczaniem zmarłym pożywienia oraz napojów. To sugeruje coś ważnego: śmierć nie oznacza całkowitego zerwania relacji między żywymi i umarłymi.

Jednocześnie świat zmarłych jest przedstawiany jako zdecydowanie gorszy od świata żywych. To nie jest jeszcze koncepcja nieba. Zmarły nie osiąga automatycznie wyższego stanu świadomości. Raczej traci wiele tego, co definiowało ziemskie życie.

W tekstach akadyjskich pojawia się termin eṭemmu — określający ducha zmarłego. Jego natura i zakres znaczeniowy są przedmiotem badań filologicznych. Nie należy go automatycznie utożsamiać ze współczesnym rozumieniem „duszy" ani „ducha".

W mapie śmierci ta tradycja pokazuje, że świat zmarłych jest rzeczywistością odrębną, ale nie całkowicie zerwaną ze światem żywych.

V. Egipt: śmierć jako transformacja

Kontekst: Teksty Piramid – od XXIV/XXIII w. p.n.e.; Teksty Sarkofagów – XXI–XVIII w. p.n.e.; Księga Umarłych – od XVI w. p.n.e.

Egipt zmienia obraz radykalnie. Najstarsze zachowane teksty pogrzebowe — Teksty Piramid — pochodzą z końca Starego Państwa, około 2350–2160 p.n.e. Początkowo związane są przede wszystkim z królem i jego przejściem do życia pośmiertnego.

Później pojawiają się Teksty Sarkofagów, a następnie to, co współcześnie nazywamy Księgą Umarłych. W rzeczywistości jej egipska nazwa oznacza mniej więcej: „Księgę wychodzenia za dnia". Nie była to jedna książka, lecz zbiór zaklęć, formuł i obrazów mających pomóc zmarłemu w przejściu przez rzeczywistość pośmiertną.

Antropologia wieloelementowa

Egipska wizja człowieka była również bardziej złożona. Nie mamy tutaj prostego: ciało + jedna dusza. Pojawiają się różne aspekty osoby:

• ka — związane z życiową siłą i trwaniem osoby,
• ba — często tłumaczone jako „dusza", ale jego zakres znaczeniowy jest szerszy,
• akh — forma istnienia zmarłego po skutecznym przejściu do świata pośmiertnego,
• ib — serce, związane z pamięcią, wolą i moralnym wymiarem osoby,
• ren — imię, którego zachowanie miało znaczenie dla trwania tożsamości.

Dlatego egipskie życie po śmierci należy rozumieć przede wszystkim jako przemianę osoby, a nie tylko opuszczenie ciała przez duszę. Tożsamość zmarłego jest rekonstruowana i utrzymywana poprzez wiele elementów: ciało, imię, pamięć, kult, rytuał i skuteczne przejście do życia pośmiertnego.

Sąd pośmiertny

W egipskiej wizji życia pośmiertnego pojawia się również sąd. Ważenie serca przeciw maat było integralnym elementem przejścia zmarłego do dalszego życia. Nie jest to więc dodatek do egipskiej wizji — to jej część.

W mapie śmierci Egipt pokazuje, że śmierć może być transformacją, a nie końcem.

VI. Ugarit: zmarli królowie i Rephaim

Kontekst: II tysiąclecie p.n.e.

Ugarit, miasto-państwo na wybrzeżu Syrii, dostarcza niezwykle ważnego ogniwa między Mezopotamią a światem biblijnym. W tekstach ugaryckich pojawiają się rp'um — Rephaim.

Ich dokładna natura jest przedmiotem dyskusji naukowej. Nie można twierdzić bez zastrzeżeń, że termin ten oznacza po prostu „zmarłych". Źródła wiążą ich ze zmarłymi, przodkami i — w niektórych interpretacjach — z dawnymi królami.

Jednym z ważnych tekstów jest KTU 1.161, związany z rytuałem dotyczącym zmarłego króla. Rekonstrukcja jego znaczenia pozostaje dyskutowana, ale bezsporne jest pojawienie się Rephaim oraz motywów uczty i kontaktu z dawnymi władcami.

To ważne dla późniejszego Starego Testamentu, ponieważ termin rephaim pojawia się także w Biblii. Nie oznacza to jednak, że można po prostu powiedzieć: „Ugarit jest źródłem biblijnej wiary w życie po śmierci". Relacje są bardziej złożone.

W mapie śmierci Ugarit pokazuje, że Izrael funkcjonował w tym samym środowisku kulturowym starożytnego Lewantu, w którym istniały wyobrażenia o świecie zmarłych i przodkach.

VII. Starożytny Izrael: Szeol

W najstarszych warstwach Biblii dominuje pojęcie Szeolu — Sheol. Nie jest on jeszcze odpowiednikiem chrześcijańskiego piekła. To raczej domena zmarłych — termin o złożonej semantyce, który w różnych tekstach biblijnych pojawia się w różnych kontekstach.

Ważne jest to, że wczesny obraz Szeolu jest stosunkowo mało zróżnicowany moralnie. Do Szeolu trafiają ludzie niezależnie od tego, czy byli potężni czy biedni. Nie jest to przede wszystkim miejsce nagrody i kary.

Teksty biblijne o Szeolu

Można to zobaczyć w konkretnych tekstach biblijnych, m.in. w:

• Księdze Hioba 3 — gdzie Szeol jawi się jako miejsce odpoczynku,
• Psalmie 6 i Psalmie 88 — gdzie pojawia się jako kraina ciemności,
• Księdze Koheleta 9 — gdzie zmarli nie mają już udziału w tym, co dzieje się pod słońcem,
• Księdze Izajasza 14 — gdzie obraz Szeolu zostaje rozwinięty w szerszej wizji upadku władcy.

Badania nad relacją pomiędzy Szeolem a zmartwychwstaniem wskazują na istotną różnicę: Szeol oznacza domenę zmarłych, natomiast zmartwychwstanie oznacza powrót do życia cielesnego. W późniejszym judaizmie oba modele zaczynają funkcjonować obok siebie.

W mapie śmierci Izrael pokazuje etap, w którym śmierć jest jeszcze domeną cienia, ale pojawia się już zalążek idei zmartwychwstania.

VIII. Punkt zwrotny: zmartwychwstanie

Kontekst: okres II świątyni, teksty apokaliptyczne, II w. p.n.e.

W późniejszym judaizmie pojawia się idea, której znaczenie będzie ogromne dla chrześcijaństwa: zmarli mogą zostać wskrzeszeni.

Najbardziej wyraźny tekst hebrajskiej Biblii znajduje się w Księdze Daniela 12:2. Tam pojawia się obraz ludzi „śpiących w prochu ziemi", którzy zostają obudzeni — jedni do życia wiecznego, inni do hańby.

Nowy model w mapie śmierci

To bardzo istotna zmiana. Nie chodzi już tylko o: „człowiek po śmierci istnieje jako cień". Pojawia się: „człowiek może zostać ponownie powołany do życia".

Warto pamiętać, że Księga Daniela jest późnym tekstem w rozwoju żydowskich wyobrażeń eschatologicznych. Nie oznacza to, że wcześniej nie istniały żadne inne idee dotyczące powrotu zmarłych do życia — ale właśnie tutaj pojawia się ona w formie wyraźnej i systematycznej.

Poznaj swoją inteligencję duchową

Wykonaj test SISRI-24 i sprawdź swój wynik w czterech obszarach.

IX. Grecja: od cienia do duszy

Kontekst: Homer – najpewniej VIII/VII w. p.n.e.

W Homerze dusza — psychē — po śmierci opuszcza ciało i udaje się do świata podziemnego. Ale homerowy „cień" nie jest jeszcze duszą Platona.

To niezwykle ważne. Współczesna tendencja do mówienia: „Grecy wierzyli w nieśmiertelną duszę" jest historycznym uproszczeniem.

W Homerze zmarły jest raczej cieniem człowieka, pozbawionym pełnej aktywności życiowej. Badania filologiczne podkreślają właśnie tę różnicę między homerowym obrazem duszy jako cienia a późniejszymi teoriami duszy. Dopiero u Platona pojęcie duszy zostaje rozwinięte w pełny, systematyczny sposób.

W mapie śmierci ta tradycja pokazuje punkt wyjścia: od homerowego cienia do późniejszych koncepcji duszy.

X. Źródła orfickie: ciało i dusza

W źródłach określanych przez współczesnych badaczy jako orfickie pojawia się znacznie bardziej radykalna idea: prawdziwe „ja" może należeć bardziej do duszy niż do ciała.

Śmierć nie jest więc jedynie utratą życia. Może być uwolnieniem duszy. Pojawia się także idea kolejnych wcieleń i moralnego oczyszczenia.

Ostrożność metodologiczna

Warto jednak zachować ostrożność. „Orfizm" jest jednym z najbardziej zdradliwych terminów w historii religii. Nie mamy jednej księgi „orfizmu", jednego założyciela ani jednolitego systemu. To raczej zbiór tekstów, praktyk i wyobrażeń, które współcześni badacze łączą w pewną rodzinę zjawisk religijnych.

Można natomiast powiedzieć, że w tych środowiskach pojawia się kierunek myślenia, który później zostanie rozwinięty przez Platona: ciało ≠ pełna istota człowieka.

XI. Platon: śmierć jako wyzwolenie duszy

Kontekst: IV w. p.n.e.

Platon dokonuje radykalnego przesunięcia. W „Fedonie" filozoficzne życie jest przedstawione jako przygotowanie do śmierci. Dlaczego? Ponieważ dusza może być czymś bardziej trwałym niż ciało.

W platońskim modelu pojawia się więc wyraźniejsza koncepcja: ciało jest śmiertelne, dusza może być nieśmiertelna.

U Platona idea duszy jako rzeczywistości mogącej istnieć niezależnie od ciała zostaje rozwinięta w wyjątkowo systematyczną formę filozoficzną. To jedna z największych zmian w historii idei śmierci. Od tej chwili pytanie: „Co pozostaje po człowieku?" może otrzymać odpowiedź: „Dusza".

W mapie śmierci Platon pokazuje, że można myśleć o śmierci jako o zmianie stanu, a nie końcu.

XII. Hellenizm: konkurencyjne odpowiedzi

Nie istnieje jedna „grecka" odpowiedź. Epicurejczycy twierdzą, że dusza jest cielesna i rozpada się wraz z organizmem. Stoicy również traktują duszę jako pewien rodzaj ciała, choć ich metafizyka jest zupełnie inna.

W rezultacie w epoce hellenistycznej mamy już pełne spektrum stanowisk: materializm → dusza cielesna → dusza nieśmiertelna → cykle wcieleń → sąd pośmiertny.

To ważne, ponieważ pokazuje, że starożytność nie była jednomyślna. Mapa śmierci pokazuje wiele równoległych odpowiedzi.

XIII. Nurty gnostyckie: ciało i zbawienie

Kontekst: I–IV w. n.e.

W różnych tradycjach określanych dziś jako gnostyckie pojawia się charakterystyczna idea: człowiek posiada w sobie element należący do wyższej rzeczywistości, ale jest uwięziony w świecie materialnym.

Zbawienie polega więc przede wszystkim na poznaniu — gnosis. Korpus z Nag Hammadi, odkryty w XX wieku, dostarczył wielu pierwotnych tekstów tych środowisk. Nie wszystkie teksty są „gnostyckie" w ścisłym sensie, dlatego również tutaj trzeba unikać uproszczeń. „Gnostycyzm" jako jedna religia jest dziś kategorią problematyczną — lepiej mówić o nurtach gnostyckich i pokrewnych.

Traktat o Zmartwychwstaniu

Szczególnie interesujący jest Traktat o Zmartwychwstaniu. Nie odrzuca on po prostu zmartwychwstania. Przeciwnie — zachowuje pojęcie zmartwychwstania, ale interpretuje je jako przejście do innej rzeczywistości.

To bardzo ważne: „zmartwychwstanie" nie musi oznaczać powrotu do obecnego, biologicznego ciała.

XIV. Wczesne chrześcijaństwo: ciało wraca

Kontekst: I–IV w. n.e.

Wczesne chrześcijaństwo dziedziczy dwie potężne tradycje: judaizm — zmartwychwstanie oraz świat grecki — filozoficzne pytanie o duszę i jej los.

Dlatego chrześcijaństwo nie jest po prostu platonizmem. W centrum stoi zmartwychwstanie Jezusa.

Ciało duchowe

Paweł w 1 Kor 15 mówi o przemianie ciała. Jednocześnie określa je jako sōma pneumatikon — ciało duchowe.

Interpretacja tego pojęcia jest przedmiotem ogromnej debaty naukowej. Nie chodzi jednak o prostą opozycję „ciało albo dusza". Współczesne badania podkreślają, że Paweł wyobraża sobie przemianę człowieka, a nie zwykłe ponowne uruchomienie zwłok.

W mapie śmierci chrześcijaństwo pokazuje najbardziej radykalną odpowiedź: człowiek zostaje przemieniony i przywrócony do życia.

XV. Pięć modeli odpowiedzi

Możemy więc zebrać starożytne odpowiedzi na pytanie o śmierć w pięć głównych modeli.

Ważne: te modele nie tworzą jednej historycznej sekwencji. W wielu okresach współistniały i wzajemnie na siebie oddziaływały. Mapa śmierci to nie chronologia – to zestawienie różnych odpowiedzi.

Najważniejsza obserwacja

Historia tych idei nie jest historią jednej doktryny. Jest historią różnych odpowiedzi na pytanie: „Co jest właściwie człowiekiem?"

Jeśli człowiek jest przede wszystkim ciałem, śmierć jest jego końcem.

Jeśli człowiek jest ciałem i czymś, co po nim pozostaje, po śmierci istnieje nadal jakiś ślad osoby.

Jeśli człowiek jest przede wszystkim duszą, śmierć ciała może być tylko zmianą stanu.

Jeśli człowiek jest nierozerwalną jednością ciała i osoby, rozwiązaniem problemu śmierci staje się zmartwychwstanie.

I właśnie dlatego cztery pytania, które będziemy analizować w kolejnych artykułach, są ważniejsze niż samo pytanie „czy istnieje życie po śmierci". Ta mapa śmierci pozwala rozebrać starożytne koncepcje na części: świadomość → tożsamość → komunikacja → powrót.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest mapa śmierci?

Mapa śmierci to sposób uporządkowania starożytnych wyobrażeń o śmierci wokół czterech pytań: świadomości, tożsamości, kontaktu i powrotu. Pozwala porównywać różne tradycje bez upraszczania ich do jednej doktryny.

Czy starożytni wierzyli w życie po śmierci?

W wielu dobrze udokumentowanych tradycjach starożytnych znajdujemy wyobrażenia dotyczące dalszego losu zmarłych. Nie oznacza to jednak, że wszystkie kultury rozumiały to jako świadome życie po śmierci.

Skąd pochodzi pojęcie duszy nieśmiertelnej?

Jednym z najważniejszych źródeł jest filozofia grecka, zwłaszcza Platon. Wcześniejsze tradycje, takie jak mezopotamska czy homerycka, nie zakładały jeszcze nieśmiertelnej duszy w sensie platońskim.

Czym jest Szeol?

Szeol to hebrajskie określenie domeny zmarłych. W najstarszych warstwach Biblii nie jest to jeszcze miejsce nagrody i kary, lecz kraina/domena, do której trafiają zmarli.

Skąd pochodzi idea zmartwychwstania?

Idea zmartwychwstania pojawia się w późniejszym judaizmie, m.in. w Księdze Daniela. W chrześcijaństwie zostaje ona powiązana ze zmartwychwstaniem Jezusa i staje się centralnym elementem wiary.

Czym różni się nieśmiertelność duszy od zmartwychwstania?

Nieśmiertelność duszy zakłada, że dusza istnieje niezależnie od ciała. Zmartwychwstanie zakłada, że człowiek zostaje przywrócony do życia jako całość — nie tylko jako dusza.

Czy wszystkie starożytne kultury wierzyły w sąd po śmierci?

Nie. Idea sądu pośmiertnego pojawia się w niektórych tradycjach, ale nie we wszystkich. W wielu najstarszych źródłach los zmarłych nie zależy od moralnej oceny życia.

Dlaczego różne kultury wyobrażały sobie śmierć inaczej?

Wyobrażenia o śmierci są ściśle związane z tym, jak dana kultura rozumie człowieka. Jeśli człowiek jest ciałem, śmierć jest końcem. Jeśli jest duszą, śmierć może być przejściem. Różnice wynikają więc z różnych antropologii.

Jakie są cztery główne pytania mapy śmierci?

1) Czy po śmierci pozostaje świadomość? 2) Czy pozostaje ta sama osoba? 3) Czy zmarły może kontaktować się z żywymi? 4) Czy człowiek może powrócić do życia?

Czy współczesna nauka potwierdza któreś z tych wyobrażeń?

Współczesna nauka nie rozstrzyga empirycznie, czy świadomość przeżywa śmierć biologiczną. Bada natomiast to, jak ludzie na przestrzeni dziejów wyobrażali sobie śmierć i jakie znaczenie nadawali jej w swoich kulturach.

Źródła i literatura

Źródła pierwotne

• „Zstąpienie Inanny do świata podziemnego" — tekst sumeryjski (ETCSL).
• Cykl tekstów o Dumuzi — „Śmierć Dumuzi", „Sen Dumuzi" (ETCSL).
• Epos o Gilgameszu — wersje sumeryjskie i akadyjskie.
• Zstąpienie Isztar — tekst akadyjski.
• Teksty Piramid, Teksty Sarkofagów, Księga Umarłych — teksty egipskie.
• Teksty ugaryckie, w tym KTU 1.161.
• Biblia hebrajska — Hiob 3, Ps 6, Ps 88, Koh 9, Iz 14, Dn 12.
• Homer, Odyseja, pieśń XI.
• Platon, Fedo.
• Korpus z Nag Hammadi — m.in. Traktat o Zmartwychwstaniu.
• Paweł z Tarsu, 1 List do Koryntian, rozdział 15.

Opracowania naukowe

• Mezopotamia: S. Dalley, Myths from Mesopotamia, Oxford University Press; J. Black, A. Green, Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia; A. R. George, The Babylonian Gilgamesh Epic, Oxford University Press.
• Egipt: R. O. Faulkner, The Ancient Egyptian Book of the Dead; J. P. Allen, The Ancient Egyptian Pyramid Texts; J. Assmann, Death and Salvation in Ancient Egypt, Cornell University Press.
• Ugarit: M. S. Smith, W. T. Pitard, The Ugaritic Baal Cycle, Brill; D. Pardee, Ritual and Cult at Ugarit.
• Izrael i Szeol: J. Day, Yahweh and the Gods and Goddesses of Canaan; P. S. Johnston, Shades of Sheol: Death and Afterlife in the Old Testament, InterVarsity Press.
• Grecja: W. Burkert, Greek Religion; E. Rohde, Psyche: The Cult of Souls and Belief in Immortality among the Greeks; J. Bremmer, The Early Greek Concept of the Soul, Princeton University Press.
• Orfizm i Platon: W. K. C. Guthrie, Orpheus and Greek Religion; G. Betegh, The Derveni Papyrus.
• Gnostycyzm: B. Layton, The Gnostic Scriptures, Yale University Press; E. Pagels, The Gnostic Gospels.
• Wczesne chrześcijaństwo: N. T. Wright, The Resurrection of the Son of God, Fortress Press; D. B. Martin, The Corinthian Body, Yale University Press.

Czytaj dalej

Poznaj swoją inteligencję duchową

Wykonaj test SISRI-24 i sprawdź swój wynik w czterech obszarach.