Czym jest Czas Snu? Fundament wierzeń

Życie po śmierci w wierzeniach rdzennych mieszkańców Australii jest nierozerwalnie związane z koncepcją Czasu Snu (Dreaming). Termin ten – wprowadzony do antropologii przez W. Baldwina Spencera w 1896 roku jako tłumaczenie arrendeńskiego słowa alcheringa – opisuje wieczny wymiar rzeczywistości, w którym żyją mityczni przodkowie i z którego wywodzi się całe stworzenie.

W wierzeniach wielu społeczności aborygeńskich Czas Snu nie jest „przeszłością", która minęła. To rzeczywistość, która trwa równolegle do teraźniejszości – obejmuje przeszłość, teraźniejszość i przyszłość jednocześnie. Przodkowie totemiczni, którzy wędrowali przez kontynent i nadawali kształt krajobrazowi, nie zniknęli. Przekształcili się w duchy obecne w ziemi, w skałach, w źródłach i w zwierzętach.

Dla rdzennych mieszkańców Australii krajobraz nie jest neutralną przestrzenią. Jest świętą topografią, naznaczoną obecnością przodków. Każde wzgórze, każda rzeka, każde drzewo ma swoją historię i swoją moc. Człowiek należy do ziemi – nie odwrotnie. Ta relacja ma fundamentalne znaczenie dla rozumienia śmierci: skoro życie pochodzi z ziemi i z Czasu Snu, to śmierć jest powrotem do tego samego źródła.

Dusza i jej los po śmierci

W wierzeniach rdzennych mieszkańców Australii dusza po śmierci nie udaje się do jednego, uniwersalnego miejsca. Los zmarłego zależy od społeczności, od jego przynależności totemicznej i od relacji z ziemią. W wielu tradycjach dusza powraca do Krainy Przodków – miejsca, z którego przyszła na świat .

W niektórych społecznościach wierzono, że dusza wędruje do nieba, tak jak przed wiekami uczynili mityczni bohaterowie. W innych – powraca do swojego totemicznego centrum, do miejsca, w którym spoczywa duch opiekuńczy rodu. W jeszcze innych dusza udaje się na wyspę lub za morze, do krainy, z której nie ma powrotu.

Istotne jest to, że śmierć nie jest w tych wierzeniach momentem ostatecznym. Jest przejściem – etapem w cyklu, który obejmuje życie, śmierć i ponowne włączenie w rzeczywistość Czasu Snu. Niektóre społeczności wierzyły w reinkarnację – przynajmniej w przypadku dzieci zmarłych przed osiągnięciem dojrzałości .

Warto podkreślić, że „dusza" nie była rozumiana jako jeden, jednolity byt. W wielu tradycjach wyróżniano kilka aspektów osoby: siłę życiową, ducha osobowego, cień oraz pierwiastki związane z imieniem i totemem. Po śmierci te elementy mogły podlegać różnym losom.

Duchy zmarłych – obecność i zagrożenie

Duchy zmarłych w wierzeniach rdzennych mieszkańców Australii nie zawsze były postrzegane jako łagodne. W wielu tradycjach świeżo zmarły duch mógł być niebezpieczny – szczególnie dla najbliższych krewnych. Wierzono, że więź rodzinna jest tak silna, że duch może pragnąć zabrać ze sobą żyjących.

Antropolog Lauriston Sharp, badając społeczności Cape York w latach 30. XX wieku, opisywał duchy jako „groźne zagrożenie" – porywające dzieci, a nawet dorosłych, zabijające z czystej złośliwości lub dla ich „istotnych części". Ochronę przed nimi miały zapewniać rytuały, czujność oraz interwencja przodków.

Z czasem jednak duchy stawały się łagodniejsze. Wierzono, że po odpowiednim czasie – i po odprawieniu właściwych ceremonii – duch „wraca do swojego domu", staje się częścią krajobrazu lub powraca do rezerwuaru sił życiowych, z którego pochodzi. Rytuały miały na celu oddalenie ducha od ciała i od świata żywych, a nie jego „zbawienie" w sensie chrześcijańskim.

W niektórych społecznościach wierzono również, że duchy przodków mogą pełnić funkcję opiekuńczą – czuwać nad potomkami, ostrzegać przed niebezpieczeństwem lub wspierać w trudnych chwilach. Relacja z duchami była więc ambiwalentna: łączyła lęk, szacunek i wdzięczność.

Rytuały pogrzebowe i ceremonie żałobne

Ceremonie pogrzebowe w tradycjach aborygeńskich miały na celu przede wszystkim pomoc duchowi w odejściu oraz ochronę żywych. Formy pochówku różniły się znacznie między społecznościami – od palenia, przez ekspozycję na platformach, po pochówek w ziemi.

W wielu społecznościach ciało zmarłego nie było grzebane natychmiast. Wierzono, że dusza może jeszcze pragnąć powrócić do ciała. Dlatego zwłoki owijano w maty lub skóry i umieszczano na drzewach albo platformach. Dopiero po upływie miesięcy – a czasem lat – kości zbierano i chowano w jaskini lub w ziemi.

Ceremonie żałobne obejmowały śpiew, lamenty i rytuały dymne (smoking ceremonies). Dym z określonych roślin miał oczyszczać przestrzeń i uczestników, oddalać duchy oraz wspierać przejście zmarłego. W niektórych społecznościach rytuał dymny odbywał się przed pogrzebem, w jego trakcie lub po nim.

Żałoba miała charakter wspólnotowy. Wyrażano ją przez głośny płacz, zawodzenie i fizyczny kontakt – przytulanie, wspierający dotyk. Wspólnota uczestniczyła w pochówku, wrzucając ziemię do grobu lub ręcznie zasypując grób. Wszystko to miało znaczenie rytualne: ziemia łączyła zmarłego z krajem, do którego należał.

Zakaz wypowiadania imienia zmarłego

W wielu tradycjach aborygeńskich obowiązywał zakaz wypowiadania imienia zmarłego. Wierzono, że wypowiedzenie imienia przywołuje ducha, zakłóca jego spokój i może ściągnąć nieszczęście na żyjących. Zakaz obowiązywał od momentu śmierci do czasu, aż społeczność uznała, że można je bezpiecznie przywrócić.

W praktyce oznaczało to, że osoby noszące to samo imię co zmarły mogły być określane innym terminem – np. „bratem" lub „siostrą" – dopóki żałoba nie dobiegła końca. W niektórych społecznościach zakaz obejmował również wszelkie słowa brzmiące podobnie do imienia zmarłego.

Współcześnie praktyka ta ulega zmianom. Wiele społeczności nie przestrzega już zakazu w tak rygorystycznej formie, ale nadal pyta rodzinę zmarłego o zgodę przed użyciem jego imienia w mowie publicznej lub w materiałach pisanych. Szacunek dla zmarłego i jego rodziny pozostaje ważną zasadą.

Ziemia jako miejsce powrotu

W wierzeniach rdzennych mieszkańców Australii ziemia nie jest własnością – jest podmiotem, do którego człowiek należy. Ta relacja ma bezpośredni wpływ na rozumienie śmierci i pochówku.

W wielu społecznościach zmarły był chowany w ziemi, do której należał za życia – w swoim „kraju" (Country). Jeśli umarł z dala od domu, podejmowano starania, aby jego szczątki przewieźć na miejsce i pochować we właściwym kraju. Ziemia z rodzinnych stron mogła być również wsypywana do trumny lub na grób – symbolicznie łącząc zmarłego z jego terytorium.

Grobami opiekowano się długo po pogrzebie. Odwiedziny, sprzątanie, ozdabianie grobu muszlami, kamieniami lub kwiatami – wszystko to podtrzymywało więź między żywymi a zmarłymi. W niektórych społecznościach grób był oznaczany dopiero po roku lub dłuższym czasie, gdy żałoba dobiegała końca.

Ta relacja z ziemią pokazuje, że śmierć w tradycjach aborygeńskich nie jest „odejściem w zaświaty" w sensie europejskim. Jest raczej powrotem do kraju, do krajobrazu, który od zawsze był święty i który pozostaje domem dla kolejnych pokoleń.

Różnice między społecznościami a wpływ kolonizacji

Wierzenia dotyczące śmierci różnią się znacznie między poszczególnymi społecznościami aborygeńskimi. Nie istnieje jedna, wspólna „religia aborygeńska" – istnieją setki tradycji, języków i systemów wierzeń. To, co łączy je w tym artykule, to wspólne motywy: Czas Snu, relacja z ziemią, obecność przodków i rytuały przejścia.

Kolonializm i chrześcijaństwo znacząco wpłynęły na te tradycje. Wiele społeczności zostało zmuszonych do porzucenia praktyk rytualnych, języka i relacji z ziemią. W niektórych regionach tradycyjne wierzenia zostały wyparte przez chrześcijaństwo – w 1991 roku około 74% respondentów aborygeńskich identyfikowało się z chrześcijaństwem.

Jednak tradycje nie zniknęły. W wielu społecznościach praktyki pogrzebowe, zakazy imienne i relacja z ziemią są nadal żywe – czasem w formie przekształconej, czasem w dialogu z chrześcijaństwem. Współczesne społeczności aborygeńskie aktywnie odtwarzają i reinterpretują swoje dziedzictwo, łącząc je z walką o prawa do ziemi i o suwerenność kulturową .

Warto pamiętać, że część wiedzy o śmierci i rytuałach ma charakter poufny – należy do określonych grup, klanów lub osób inicjowanych. Nie wszystko, co wiemy, powinno być publicznie omawiane. Szacunek dla tych granic jest częścią odpowiedzialnego pisania o tych tradycjach.

Najczęściej zadawane pytania

Źródła i literatura

Poniższe pozycje dotyczą zagadnień poruszanych w artykule – wierzeń aborygeńskich, Czasu Snu, praktyk pogrzebowych i relacji z ziemią.

• Marett, A. (2005). Songs, Dreamings and Ghosts: The Wangga of North Australia. Wesleyan University Press. Katalog NLA
• Glaskin, K. (2011). Dreams, Memory, and the Ancestors. W: Topics in Cognitive Science. Wiley Online Library
• Sharp, L. (1934). The Social Anthropology of a Totemic System in North Queensland. W: Oceania. AIATSIS
• Van Gent, J. (2003). Changing Concepts of Embodiment and Personhood in the Lutheran Missions to the Arrernte. Wiley Online Library
• Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies (AIATSIS). Guidelines for Aboriginal Cultural and Spiritual Requirements for Burial and Cremation in NSW. PDF (NSW Cemeteries)
• Howitt, A. W. (1904). The Native Tribes of South-East Australia. Macmillan. Internet Archive
• Poirier, S. (2005). A World of Relationships: Itineraries, Dreams, and Events in the Australian Western Desert. University of Toronto Press. De Gruyter Brill

Poznaj swoją inteligencję duchową

Wykonaj kwestionariusz samoopisowy SISRI-24 i sprawdź swój wynik w czterech obszarach.

Czytaj dalej – seria o życiu po śmierci w dawnych wierzeniach