Czym jest Mictlan? Dziewięć poziomów podziemi

Życie po śmierci u Azteków wiązało się z podróżą przez Mictlan – dziewięciopoziomowe podziemne królestwo, którym rządzili Mictlantecuhtli i Mictecacíhuatl.

W wyobrażeniach Mexików kosmos dzielił się na warstwy: niebiosa, świat ludzi oraz podziemia. Mictlan należał do tej trzeciej sfery – nie był jednak odpowiednikiem chrześcijańskiego piekła. Nie chodziło w nim o karę za grzechy, lecz o naturalny etap przejścia, który dotyczył większości zmarłych.

Nazwa „Mictlan" bywa tłumaczona jako „miejsce zmarłych" lub „kraina cieni". W tekstach nahua pojawia się również termin Chicunamictlan – oznaczający dziewiąty, najgłębszy poziom podziemi, w którym rezydowali władcy śmierci.

Podróż duszy – cztery lata przez przeszkody

Kodeks Florencki opisuje podróż duszy przez Mictlan jako sekwencję prób i pułapek. Władcy Mictlanu – Mictlantecuhtli i Mictecacíhuatl – oczekiwali na dusze w najgłębszym, dziewiątym poziomie podziemi.

Podróż rozpoczynała się od rzeki Apanohuacalhuia. Dusza musiała ją przekroczyć z pomocą psa Xoloitzcuintli – dlatego w grobach często składano figurki tych psów. Następnie droga wiodła przez góry, pustynie i inne przeszkody. Dusza była narażona na spadające skały, zatrute strzały i inne niebezpieczeństwa.

Wędrowała przez dziewięć poziomów, z których każdy miał własne wyzwania. Na ostatnim poziomie – Chicunamictlan – dusza stawała przed obliczem Mictlantecuhtli i Mictecacíhuatl. Tam kończyła się jej podróż.

Cała wędrówka trwała cztery lata. W tym czasie żywi odprawiali rytuały, które miały wspierać zmarłego w podróży. Po czterech latach uznawano, że dusza dotarła do celu.

Od czego zależał los po śmierci?

W wierzeniach Azteków miejsce, do którego trafiał zmarły, zależało przede wszystkim od sposobu śmierci, a nie od moralnej oceny życia. To istotna różnica w stosunku do tradycji, w których po śmierci następuje sąd nad uczynkami.

Większość zmarłych trafiała do Mictlanu. Była to droga powszechna – niezależnie od statusu czy zachowania. Jednak niektóre rodzaje śmierci prowadziły do innych miejsc. Wojownicy polegli w bitwie oraz osoby złożone w ofierze mogły trafić do domu słońca – Tonatiuh ichan. Kobiety zmarłe przy porodzie trafiały do Cihuatlampa – zachodniej krainy, w której towarzyszyły słońcu w jego drodze przez podziemia.

Dzieci zmarłe przed osiągnięciem dojrzałości trafiały do Chichihuacuauhco – miejsca, w którym rosło drzewo karmiące je mlekiem. Był to rajski ogród, w którym oczekiwały na ponowne narodziny.

Władcy i osoby o wysokim statusie miały szczególną pozycję. Wierzenia dotyczące ich pośmiertnego losu były bardziej rozbudowane – obejmowały możliwość powrotu i obecności w rytuałach żywych.

Mictlantecuhtli i Mictecacíhuatl – władcy śmierci

Mictlantecuhtli i Mictecacíhuatl to władcy Mictlanu – bóg i bogini śmierci. Mictlantecuhtli był przedstawiany jako szkielet z czaszką ozdobioną piórami lub jako postać o twarzy pokrytej krwią. Jego atrybutami były kość, czaszka i sowa – zwierzę kojarzone z nocą i śmiercią.

Mictecacíhuatl, jego małżonka, była boginią śmierci i strażniczką kości. W niektórych źródłach przedstawiana jest jako postać o twarzy pokrytej czaszkami. Wspólnie rządzili Mictlanem i decydowali o losie dusz, które do niego trafiały.

W mitologii Azteków Mictlantecuhtli odgrywa ważną rolę w opowieści o Quetzalcoalu. Według mitu Quetzalcoatl udał się do Mictlanu, aby odzyskać kości przodków i stworzyć z nich nowych ludzi. Mictlantecuhtli zgodził się na to pod warunkiem, że Quetzalcoatl przejdzie przez określone próby. Gdy Quetzalcoatl je przeszedł, Mictlantecuhtli próbował go oszukać – ale Quetzalcoatl uciekł z kośćmi, które następnie zostały użyte do stworzenia ludzkości.

Ten mit pokazuje, że Mictlantecuhtli nie był wyłącznie postacią groźną. Był strażnikiem porządku – jego zadaniem było strzec granicy między życiem a śmiercią. Quetzalcoatl musiał przejść przez jego próby, aby odzyskać to, co należało do świata żywych.

Rytuały pogrzebowe i kremacja

Pochówki Azteków dostarczają bezpośrednich dowodów na wierzenia dotyczące życia po śmierci. W grobach składano przedmioty, które miały towarzyszyć zmarłemu w podróży przez Mictlan. Były to naczynia z wodą i żywnością, figurki psów Xoloitzcuintli, biżuteria z jadeitu, a czasami także narzędzia i przedmioty codziennego użytku.

Kremacja była powszechną praktyką. Ciało zmarłego palono, a prochy składano w naczyniu lub urnie. W niektórych przypadkach prochy zakopywano pod podłogą domu – co sugerowało dosłowne „życie z przodkami".

W grobach władców odkrywano znacznie bardziej rozbudowane wyposażenie. W grobowcach znajdowano maski, ozdoby i przedmioty o znaczeniu rytualnym. Wszystko to miało towarzyszyć zmarłemu w podróży przez Mictlan.

W przypadku władców i osób o wysokim statusie składano również ofiary z ludzi, którzy mieli towarzyszyć zmarłemu. Praktyka ta, choć trudna do zaakceptowania ze współczesnej perspektywy, była częścią systemu wierzeń, w którym śmierć jednej osoby nie zrywała więzi społecznych.

Szczególny status władców – dom słońca

Władcy Azteków zajmowali wyjątkową pozycję w wierzeniach dotyczących życia po śmierci. Ich grobowce były bardziej rozbudowane, a rytuały pogrzebowe – bardziej złożone. Wierzenia dotyczące ich pośmiertnego losu obejmowały możliwość powrotu do świata żywych.

W tekstach i ikonografii pojawia się motyw obecności zmarłych władców w rytuałach sprawowanych przez ich następców. Nie chodziło tylko o pamięć – wizerunki zmarłych umieszczane w scenach rytualnych sugerują, że byli postrzegani jako rzeczywiście obecni, uczestniczący w życiu wspólnoty.

Wierzono również, że dusza władcy może wstąpić do domu słońca – Tonatiuh ichan. Było to miejsce, do którego trafiali wojownicy polegli w bitwie oraz osoby złożone w ofierze. Władcy, którzy zmarli śmiercią naturalną, trafiali do Mictlanu – ale ich dusze mogły powracać w potomstwie.

Motyw „odrodzenia w wnukach" – znany z etnografii współczesnych Nahua – ma korzenie w dawnych wyobrażeniach o ciągłości rodu i dziedziczeniu cech przodków.

Różnice między źródłami a późniejszymi interpretacjami

Wierzenia Azteków nie były jednolite ani statyczne. Rozwijały się przez ponad dwa tysiące lat, w różnych regionach i pod wpływem kontaktów z innymi kulturami Mezoameryki.

W okresie preklasycznym i klasycznym (ok. 1000 p.n.e. – 900 n.e.) dominowały wyobrażenia związane z Mictlanem i władcami podziemi. W okresie postklasycznym (ok. 900–1521 n.e.) nastąpiły zmiany – pojawiły się nowe wpływy, zwłaszcza z kultur Majów i innych ludów Mezoameryki. W tekstach nahua pojawia się termin Metnal, zapożyczony z języka Majów, co wskazuje na przenikanie idei z południa.

Różnice widoczne są również w praktykach pogrzebowych. W niektórych regionach zmarłych chowano pod podłogami domów, co sugerowało dosłowne „życie z przodkami". W późniejszych okresach pojawiły się cmentarzyska poza osadami – zmiana, która może odzwierciedlać przeobrażenia w rozumieniu relacji między żywymi a zmarłymi.

Warto pamiętać, że większość zachowanych źródeł dotyczy elit. Wierzenia zwykłych członków społeczności Azteków są znacznie słabiej udokumentowane – możemy je rekonstruować jedynie pośrednio, na podstawie pochówków i nielicznych tekstów.

Najczęściej zadawane pytania

Źródła i literatura

Poniższe pozycje dotyczą zagadnień poruszanych w artykule – mitologii Azteków, Mictlanu, praktyk pogrzebowych i archeologii Mezoameryki.

• Sahagún, B. de (2012). Florentine Codex: General History of the Things of New Spain. University of Utah Press. Google Books
• López Austin, A. (1988). The Human Body and Ideology: Concepts of the Ancient Nahuas. University of Utah Press. HathiTrust · Library of Congress
• Miller, M. E., Taube, K. (1993). The Gods and Symbols of Ancient Mexico and the Maya. Thames & Hudson. CiNii Books
• De la Garza, M. (1978). El hombre en el pensamiento religioso náhuatl y maya. UNAM. PDF (Internet Archive)
• Matos Moctezuma, E. (2002). Muerte a filo de obsidiana: Los nahuas frente a la muerte. Fondo de Cultura Económica. FCE
• Read, K. A., González, J. J. (2000). Mesoamerican Mythology: A Guide to the Gods, Heroes, Rituals, and Beliefs of Mexico and Central America. Oxford University Press. Google Books

Poznaj swoją inteligencję duchową

Wykonaj kwestionariusz samoopisowy SISRI-24 i sprawdź swój wynik w czterech obszarach.

Czytaj dalej – seria o życiu po śmierci w dawnych wierzeniach