O utracie statusu, ludzkim cierpieniu i różnicy między nauczaniem a przeżywaniem
Przez lata niektórzy ludzie występowali przed dużymi grupami. Mówili o duchowości, świadomości, ego, akceptacji, odpuszczaniu, wolności od przywiązania czy wewnętrznym spokoju. Dla wielu odbiorców stawali się przewodnikami. Ich słowa były traktowane nie tylko jako opinie, ale jako wskazówki dotyczące życia.
A potem przychodzi moment, w którym tego wszystkiego zaczyna brakować.
Mniej zaproszeń. Mniejsza publiczność. Brak dawnego zainteresowania. Zmiana środowiska. Koniec pewnego etapu życia.
I nagle człowiek, który przez lata mówił innym o odpuszczaniu, sam zaczyna bardzo wyraźnie mówić o tym, co utracił.
Co oznacza sytuacja, w której człowiek, który przez lata był słuchany przez tłumy, zaczyna płacić za możliwość ponownego pojawienia się przed publicznością?
Nie musi to oznaczać niczego jednoznacznego. Może być po prostu człowiekiem, który cierpi. Ale właśnie tutaj pojawia się interesujące pytanie: co dzieje się z duchowym nauczaniem, kiedy życie nauczyciela stawia go przed dokładnie tymi samymi doświadczeniami, o których wcześniej mówił innym?
Można bardzo dobrze rozumieć określone idee i jednocześnie nie być w stanie zastosować ich do własnego życia. Można mówić o nieprzywiązywaniu się do ego, a jednocześnie mocno przeżywać utratę własnego znaczenia. Można nauczać akceptacji przemijania, a samemu mieć trudność z zaakceptowaniem końca pewnego etapu.
To nie jest wyłącznie problem ludzi zajmujących się duchowością. Dotyczy każdego człowieka. Różnica pojawia się wtedy, gdy dana osoba przez lata występowała w roli przewodnika i uczyła innych określonego sposobu odnoszenia się do życia. Wtedy naturalnie pojawia się pytanie o relację między tym, co człowiek wie, co mówi i jak rzeczywiście żyje.
To jedno z najtrudniejszych pytań. Czy człowiek, który mówi o wewnętrznym spokoju, nie może doświadczać lęku? Czy ktoś, kto naucza akceptacji, nie może mieć problemu z zaakceptowaniem własnej sytuacji? Prawdopodobnie oczekiwanie całkowitej bezbłędności byłoby nierealistyczne.
Być może więc ważniejsze pytanie brzmi inaczej: nie chodzi o to, czy cierpi. Chodzi o to, co robi ze swoim cierpieniem. Można przeżywać kryzys i jednocześnie próbować go świadomie obserwować. Można czuć żal i nie udawać, że go nie ma. Można tęsknić za dawnym życiem, a jednocześnie przyjmować fakt, że ono się skończyło.
Kiedyś ludzie płacili, żeby go słuchać. Dzisiaj on płaci, żeby móc mówić.
Nie musi to być powód do potępienia. Każdy człowiek może chcieć być słyszany. Interesujące staje się jednak coś innego: co dzieje się z wewnętrzną pozycją człowieka, kiedy zmienia się kierunek przepływu uwagi? Czy nadal potrafi być spokojny wobec tego, że jego dawna publiczność już nie przychodzi sama?
Utrata publiczności może być czymś więcej niż utratą zainteresowania. Jeżeli przez wiele lat człowiek był kimś dla innych – nauczycielem, przewodnikiem, ekspertem, autorytetem – jego pozycja mogła stać się częścią odpowiedzi na pytanie: „Kim jestem?”
W takim przypadku zniknięcie publiczności może oznaczać nie tylko brak widzów. Może oznaczać konieczność zmierzenia się z własnym życiem bez dawnego odbicia w oczach innych ludzi. I właśnie w tej przestrzeni człowiek może po raz pierwszy naprawdę spotkać się z pytaniem: Kim jestem, kiedy nikt już nie potrzebuje mnie w tej samej roli?
To dwa różne doświadczenia. Można chcieć mówić, ponieważ ma się coś wartościowego do przekazania. Można też chcieć mówić dlatego, że samo bycie słuchanym daje poczucie znaczenia. Z zewnątrz te dwie sytuacje mogą wyglądać bardzo podobnie.
Możemy więc zauważyć, że ktoś ponownie pojawia się w mediach, mówi o swojej przeszłości, opowiada o utracie dawnej pozycji albo wraca do tematów, które wcześniej przynosiły mu rozpoznawalność. Ale interpretacja tego zachowania pozostaje czymś innym niż sam fakt. Może to być potrzeba odzyskania znaczenia, potrzeba domknięcia pewnego etapu, zwyczajna potrzeba rozmowy – lub kilka tych rzeczy jednocześnie.
Jeżeli człowiek przez lata mówił innym o odpuszczaniu, akceptacji, ego i nieprzywiązywaniu się, a później sam doświadcza trudności w tych obszarach, łatwo postawić pytanie: Czy wcześniejsze nauczanie było prawdziwe?
Nie ma jednak prostej odpowiedzi. Człowiek może znać prawdę pewnej idei i jednocześnie mieć trudność z jej realizowaniem. Lekarz może wiedzieć, co jest zdrowe, a sam nie zawsze żyć idealnie zdrowo. Psycholog może rozumieć mechanizmy emocjonalne i nadal doświadczać własnych kryzysów.
Dlatego być może nie trzeba pytać: „Czy ten człowiek był fałszywy?” Można postawić pytanie znacznie bardziej interesujące: „Na ile jego nauczanie było przez niego przeżyte, a na ile było przede wszystkim wiedzą, językiem i rolą?”
Bycie przewodnikiem i bycie człowiekiem, który sam przeszedł daną drogę, nie zawsze oznacza to samo. Można bardzo sprawnie opowiadać o mapie. Można znać wszystkie jej symbole. Można umieć wyjaśnić innym, dokąd prowadzi droga. A jednak dopiero własne doświadczenie pokazuje, co dzieje się wtedy, kiedy pojawia się zmęczenie, strach, strata albo konieczność zawrócenia.
Być może dlatego utrata statusu jest dla duchowego nauczyciela szczególnym doświadczeniem. Nie dlatego, że jest kimś lepszym od innych. Właśnie przeciwnie. Może nagle znaleźć się dokładnie w tym samym miejscu, w którym przez lata znajdowali się jego słuchacze. Bez odpowiedzi. Bez pewności. Bez kontroli. Bez dawnej pozycji. I być może wtedy rozpoczyna się zupełnie inny rodzaj nauki.
Warto zachować ostrożność. Człowiek może chcieć ponownie pojawić się publicznie i nie musi to automatycznie oznaczać uzależnienia od uwagi. Może chcieć opowiedzieć swoją historię. Może potrzebować pieniędzy. Może mieć poczucie, że został niesprawiedliwie zapomniany. Może po prostu lubić kontakt z ludźmi. Nie mamy dostępu do jego wewnętrznych motywacji.
Dlatego zamiast wydawać diagnozy, warto obserwować pewien proces. Czy człowiek potrafi przyjąć zmianę? Czy potrafi uznać własne emocje bez przerzucania odpowiedzialności za nie na cały świat? Czy potrafi zaakceptować, że dawna rola już nie wróci w tej samej formie? I przede wszystkim: czy potrafi zastosować wobec siebie to, czego wcześniej uczył innych?
Być może właśnie tutaj zaczyna się prawdziwa duchowość.
Nie wtedy, gdy wszystko idzie po naszej myśli.
Lecz wtedy, gdy kończy się coś, co przez lata dawało nam poczucie wartości.
Duchowość często łatwo wygląda w czasach powodzenia. Łatwo mówić o odpuszczaniu, kiedy niczego właśnie nie tracimy. Łatwo mówić o wolności od ego, kiedy inni nas podziwiają. Łatwo mówić o akceptacji, kiedy rzeczywistość układa się po naszej myśli.
Znacznie trudniej jest wtedy, kiedy kończy się coś, co przez lata dawało nam poczucie wartości. Wtedy teoria spotyka się z doświadczeniem. I być może nie zawsze chodzi o to, aby nauczyciel był człowiekiem, który nigdy nie cierpi. Być może ważniejsze jest, czy potrafi przejść przez własne cierpienie bez konieczności udowadniania światu, że nadal musi być tym samym człowiekiem co wcześniej.
Można przez lata prowadzić innych. Można odpowiadać na ich pytania, mówić o świadomości, tłumaczyć mechanizmy ego i wskazywać drogę do akceptacji. Ale przychodzi moment, w którym każdy człowiek zostaje sam ze swoim doświadczeniem. Bez publiczności. Bez tytułu. Bez dawnej pozycji. Bez ludzi, którzy potwierdzają jego znaczenie.
I wtedy niekoniecznie okazuje się, że wcześniejsze nauczanie było kłamstwem. Może natomiast okazać się, że dopiero teraz zaczyna się jego najtrudniejsza część. Bo czym innym jest mówić o odpuszczaniu. A czym innym jest naprawdę coś utracić i zobaczyć, co dzieje się wtedy w naszym wnętrzu.
Być może właśnie dlatego nie warto od razu osądzać człowieka, który przeżywa taki moment. Warto natomiast patrzeć uważnie.
Bo czasami życie stawia nauczyciela przed dokładnie tym samym pytaniem, które przez lata zadawał swoim uczniom:
Czy potrafisz żyć tym, czego nauczałeś?
Mateusz Bajerski – analiza psychologi statusu, potrzebę uznania i duchowe mechanizmy kryzysów tożsamości.
Jeśli ten tekst porusza temat, który rezonuje z Twoim własnym doświadczeniem – zapraszam do kontaktu.