Halloween – prawdziwa historia, tradycje i kontrowersje

Czy Halloween pochodzi od Samhain?

Halloween ma związki historyczne z tradycją Samhain, ale nie można powiedzieć, że jest po prostu współczesną wersją tego celtyckiego święta. Samhain było ważnym momentem w tradycji gaelickiej, związanym z końcem okresu żniw i początkiem ciemnej części roku. W późniejszych stuleciach na zwyczaje związane z przełomem października i listopada nakładały się tradycje chrześcijańskie oraz lokalne obrzędy ludowe (Britannica).

To święto nie jest więc bezpośrednio tym samym co celtyckie Samhain. Współczesne obchody powstały w wyniku wielowiekowego połączenia tradycji celtyckich, chrześcijańskich i późniejszych zwyczajów ludowych, szczególnie rozwijanych w Irlandii, Szkocji i Ameryce Północnej (History.com).

Więcej o samym Samhain przeczytasz w artykule Samhain – celtyckie święto końca lata.

Skąd wzięła się nazwa Halloween?

Nazwa Halloween pochodzi od szkockiego skrótu All Hallows' Eve, czyli wigilii Wszystkich Świętych (Britannica). W średniowiecznej Wielkiej Brytanii „Halloween” było wigilią katolickiego festiwalu All Saints lub All Hallows w dniu 1 listopada, po którym następowało święto Zaduszne w dniu 2 listopada.

Ciąg ewolucyjny nazwy wyglądał następująco:

• All Hallows' Eve – wigilia Wszystkich Świętych.
• All Hallow Even – forma średnioangielska.
• Hallowe'en – skrócona forma szkocka.
• Halloween – współczesna nazwa.

Wszystkich Świętych i All Hallows' Eve

W VIII wieku papież Grzegorz III wyznaczył 1 listopada jako czas uczczenia wszystkich świętych. W 835 roku papież Grzegorz IV ustanowił uroczystość Wszystkich Świętych na 1 listopada, a w 998 roku św. Odilon z Cluny ustanowił Dzień Zaduszny w swoich wspólnotach.

Popularna narracja głosi, że chrześcijaństwo „przejęło” Samhain, ustanawiając Wszystkich Świętych jako przeciwwagę dla pogańskiego święta. Jednak badania historyczne pokazują, że proces ten był bardziej złożony, a daty te mogły być ustalone z powodów niezależnych od Samhain (Library of Congress).

Więcej o polskich tradycjach przeczytasz w artykule Święto Zmarłych w Polsce – 1 czy 2 listopada?.

To w Ameryce naprawdę zaczęło się Halloween

To święto tak naprawdę nabrało tempa w Stanach Zjednoczonych, gdzie irlandzcy i szkoccy imigranci rozkręcili jego popularność w XIX wieku (History.com).

To właśnie w Ameryce Północnej ukształtowały się współczesne tradycje – trick or treating, rzeźbienie w dyni, przebieranie się w kostiumy. W Anglii trick or treating, czyli „cukierek albo psikus”, ma już około 70 lat.

Wpływ tradycji celtyckich i chrześcijańskiego All Hallows' Eve nie wyjaśnia całej historii współczesnych obchodów. Na ich kształt wpłynęły również: irlandzkie i szkockie tradycje ludowe, emigracja do Ameryki Północnej, rozwój Halloween w USA, zastąpienie rzepy dynią oraz współczesna komercjalizacja (Smithsonian Magazine).

Dlaczego symbolem Halloween jest dynia?

Pierwotnie w tradycjach irlandzkich i szkockich do wykonywania lampionów wykorzystywano przede wszystkim rzepę. Po przeniesieniu zwyczajów do Ameryki Północnej popularnym materiałem stała się dynia, która była większa, łatwiejsza do wydrążenia i powszechnie dostępna.

Dynia stała się symbolem tego święta dopiero w XIX wieku, kiedy irlandzcy imigranci przywieźli do Ameryki tradycję rzeźbienia lampionów. Współczesna dynia z wyciętą twarzą (jack-o'-lantern) jest więc połączeniem europejskiej tradycji z amerykańską dostępnością surowca (National Geographic).

Skąd wziął się zwyczaj „cukierek albo psikus”?

Współczesna forma zwyczaju trick or treat rozwinęła się przede wszystkim w Ameryce Północnej, choć ma wcześniejsze europejskie analogie związane z chodzeniem od domu do domu, przebieraniem się i proszeniem o jedzenie lub datki.

W średniowiecznej Europie praktykowano zwyczaj souling – chodzenia od domu do domu i proszenia o „ciasteczka duszne” w zamian za modlitwę za zmarłych. W Irlandii i Szkocji znany był guising – przebieranie się i chodzenie po domach. Wszystkie te tradycje połączyły się w Ameryce w XIX i XX wieku, tworząc współczesne „cukierek albo psikus” (Library of Congress).

Tradycje – przebrania i zabawy

To święto obchodzone jest co roku 31 października. W tym dniu ludzie opowiadają historie o zjawiskach nadprzyrodzonych, przebierają się w kostiumy udające duchy i bawią się po sąsiedzku.

Do najpopularniejszych tradycji należą:

• Przebrania – kostiumy duchów, wampirów, zombie, czarownic.
• Trick or treat – chodzenie po domach i zbieranie słodyczy.
• Rzeźbienie dyni – tworzenie lampionów jack-o'-lantern.
• Nawiedzone domy – atrakcje rozrywkowe dla szukających wrażeń.
• Opowieści o duchach – historie o zjawiskach paranormalnych.

W co powinieneś się ubrać?

Z pewnością przechadzka po okolicy bez kostiumu wśród spacerujących wampirów, zombie lub diabłów skazuje Cię na rozpoznanie bycia zwykłym śmiertelnikiem. Owszem, możesz nim być, jeśli nie masz ochoty wychodzić z domu i wolisz leżeć wygodnie na sofie, z napojem dyniowym w ręku, oglądając upiorną telewizję.

Halloween w Wielkiej Brytanii

W Wielkiej Brytanii to święto ma swoje własne tradycje, które różnią się od amerykańskich. Do najpopularniejszych należą:

• Apple bobbing – łapanie jabłek zębami z miski z wodą.
• Guising – szkocka tradycja przebierania się i chodzenia po domach.
• Bonfire traditions – ogniska związane z obchodami sezonowymi.
• Nawiedzone domy – historyczne posiadłości, w których według legend straszą duchy.

Przez setki lat w tych historycznych posiadłościach wydarzyło się tak wiele, że nie jest niespodzianką, że pojawiły się niezliczone historie o duchach. W wielu z nich przewijają się te same postacie, takie jak rycerz na koniu, mnich czy szara lub biała dama. Wydaje się, że duchy nie są w stanie przenieść się do zaświatów, dopóki coś nie zostanie rozwiązane w fizycznym świecie.

Kontrowersyjny Halloween

Każdego roku to święto dzieli opinie: większość ludzi postrzega je jako odrobinę nieszkodliwej zabawy, inni twierdzą, że jest to starożytne pogańskie święto, podczas gdy niektórzy ewangeliccy chrześcijanie oponują, że jest to święto niebezpiecznych sił okultystycznych (BBC).

Warto pamiętać, że współczesne obchody nie są po prostu niezmienionym Samhain pod inną nazwą. Badania historyczne wskazują na bardziej złożoną ewolucję, w której elementy różnych tradycji zostały przetworzone i przekształcone.

Niektóre współczesne grupy neopogańskie i osoby praktykujące określone formy magii traktują okres Halloween jako czas o znaczeniu duchowym. Nie oznacza to jednak, że współczesne święto jest jednolitym świętem religijnym ani że osoby obchodzące je jako zabawę podzielają takie wierzenia.

W Polsce 1 i 2 listopada obchodzimy Wszystkich Świętych i Zaduszki – dni zadumy i pamięci o bliskich, którzy odeszli. Jeśli chcesz uczcić zmarłych w bardziej refleksyjny sposób – także na odległość – zobacz artykuł 3 porady, jak uczcić zmarłych na odległość.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Halloween pochodzi od Samhain?

Ma związki historyczne z Samhain, ale nie jest po prostu współczesną wersją tego celtyckiego święta. Współczesne obchody powstały w wyniku wielowiekowego połączenia tradycji celtyckich, chrześcijańskich i późniejszych zwyczajów ludowych.

Kiedy obchodzone jest Halloween?

Obchodzone jest 31 października, w wigilię Wszystkich Świętych.

Skąd pochodzi nazwa Halloween?

Nazwa pochodzi od szkockiego skrótu All Hallows' Eve, czyli wigilii Wszystkich Świętych.

Dlaczego obchodzone jest 31 października?

Data 31 października związana jest z wigilią Wszystkich Świętych (1 listopada). W średniowiecznej Wielkiej Brytanii był to czas poprzedzający katolickie święto All Hallows.

Dlaczego symbolem jest dynia?

Pierwotnie w tradycjach irlandzkich i szkockich używano rzepy. Po przeniesieniu zwyczajów do Ameryki Północnej popularnym materiałem stała się dynia, która była większa i łatwiejsza do wydrążenia.

Skąd pochodzi „cukierek albo psikus”?

Współczesna forma trick or treat rozwinęła się przede wszystkim w Ameryce Północnej, choć ma wcześniejsze europejskie analogie związane z chodzeniem od domu do domu i proszeniem o jedzenie lub datki.

Czy to święto pogańskie?

Ma korzenie w celtyckim Samhain, ale współczesne obchody są połączeniem tradycji pogańskich, chrześcijańskich i kulturowych. Nie jest jednolitym świętem religijnym.

Czy ma związek z Wszystkimi Świętymi?

Tak – nazwa pochodzi od wigilii Wszystkich Świętych (All Hallows' Eve). Jednak współczesne Halloween nie jest tym samym co Wszystkich Świętych – to odrębne święto, które ewoluowało przez wieki.

Podsumowanie

31 października ludzie prawie na całym globie świętują wszystkie upiorne rzeczy. Niezależnie od tego, czy wkładasz kostium, czy robisz sąsiadom „cukierek albo psikus”, czy może rzeźbisz lampiony z dyni lub leżysz na kanapie, oglądając seriale o nawiedzeniach, to święto jest jednym z najpopularniejszych festiwali w roku.

Jego historia jest jednak bardziej złożona, niż się często sądzi – łączy w sobie starożytne korzenie celtyckie, chrześcijańskie tradycje i współczesną kulturę popularną.

Źródła i materiały

• Library of Congress – The Origins of Halloween Traditions.
• Encyclopaedia Britannica – Halloween.
• National Geographic – Halloween: costumes, history, myths, and more.
• History.com – Halloween 2024: Origins, Meaning & Traditions.
• BBC – Halloween: What is it and how is it celebrated?.
• Smithsonian Magazine – The History of Halloween.